महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या पानांवर नजर टाकली, तर अनेक संकटे आणि संघर्ष पाहायला मिळतात. परंतु, १९७२ चा महाभीषण दुष्काळ हा असा एक काळ होता, ज्याने संपूर्ण महाराष्ट्राला हादरवून सोडले होते. पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे पिके तर सोडाच, पण पिण्यासाठी पाणी आणि जनावरांसाठी चारा मिळणेही दुर्मिळ झाले होते. आजच्या ब्लॉगमध्ये आपण त्याच ऐतिहासिक संकटातून महाराष्ट्राने कसा प्रवास केला, त्यातील काही थरारक आणि अंगावर काटा आणणारे किस्से, तसेच भविष्यासाठी काय धडे घेतले, याचा आढावा घेणार आहोत.
१9७२ चा दुष्काळ: जेव्हा जगण्यासाठी माणसाला पराकोटीचा संघर्ष करावा लागला
१९७२ मध्ये महाराष्ट्रात अभूतपूर्व अशी दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाली. राज्यातील २६ पैकी तब्बल २१ जिल्ह्यांमध्ये या दुष्काळचे सावट होते.
- अन्नाची आणि पाण्याची वणवण: नद्या, विहिरी आणि तलाव कोरडे ठाकले होते. शेतात एक दाणाही पिकला नाही. गरिबांना आणि लहान मुलांना जगवण्यासाठी सरकारने ‘सुखडी’ (पौष्टिक खाद्य) वाटपाचे उपक्रम राबवले. त्याकाळात अनेक ठिकाणी अमेरिकेतून आलेली ‘मिलो’ची जवारी किंवा जनावरांना घातली जाणारी पेंड खाऊन लोकांनी दिवस काढले. पोटाची आग विझवण्यासाठी उंबराची पाने, पिंपळाचा पाला आणि केकताडीची पाने खाण्याची वेळ आली होती.
- एक रंजक आणि भावनिक आठवण: या भीषण दुष्काळात पाण्याची इतकी वानवा होती की, लोक नदीच्या कोरड्या पात्रात किंवा विहिरीच्या गाळात खड्डे (डबऱ्या) खणून तासनतास पाण्याचा थенब झिरपण्याची वाट पाहायचे. त्याकाळी लहान मुलांना दिलेली ‘सुकडी’ अनेकांसाठी एखाद्या सणासारखी होती; काही लोक ती पोत्यातली सुकडी पदरात बांधून घरी आणून तिची खीर करून दिवाळी साजरी करायचे!
- नेतृत्व आणि रोजगार हमी योजना: या कठीण काळात तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांनी खंबीरपणे उभे राहून जनतेला आधार दिला. लोकांना फुकट मदत देण्याऐवजी त्यांच्या हाताला काम देण्याची भूमिका घेण्यात आली. याच संघर्षातून पुढे ‘रोजगार हमी योजना’ (Employment Guarantee Scheme) जन्माला आली, जिथे रस्ते बांधणी, पाझर तलाव आणि धरणांच्या कामावर खडी फोडत जनतेने या संकटाचा सामना केला. महिलांनी या कामात मोठी मेहनत घेऊन आपला संसार सावरला.
महाराष्ट्राने पाहिलेले इतर प्रमुख दुष्काळ
१९७२ नंतरही महाराष्ट्राला निसर्गाच्या लहरीपणाचा अनेकदा सामना करावा लागला आहे:
- १९९९ आणि २००३ चा दुष्काळ: पावसाच्या लहरीपणामुळे मराठवाडा आणि विदर्भातील शेतकरी संकटात सापडले होते.
- २०१२-२०१३ चा दुष्काळ: १९७२ नंतरचा हा अत्यंत तीव्र दुष्काळ मानला जातो. मराठवाड्यात पिण्याच्या पाण्याच्या भीषण टंचाईमुळे पाणीसाठा नगण्य झाला होता.
- २०१५-२०१६ चा दुष्काळ: सलग दोन वर्षे पाऊस अपुरा पडल्याने लातूर शहराला रेल्वेने (जलदूत एक्सप्रेस) पाणी आणावे लागले होते, ही घटना आजही प्रत्येकाच्या स्मरणात आहे.
- सध्याची परिस्थिती: हवामान बदलाच्या चक्रव्यूहात अडकून राज्याला पुन्हा एकदा मोठ्या पावसाच्या खंडाचा आणि पाणीटंचाईचा सामना करावा लागत आहे, ज्याची तुलना अनेकदा जुन्या भीषण दुष्काळाशी केली जाते.
आजच्या काळाची गरज: आपण काय करायला हवे?
आज परिस्थिती बदलली असली तरी पाण्याचे संकट अधिक गडद होत चालले आहे. यासाठी तात्पुरत्या उपायांवर विसंबून न राहता दिर्घकालीन नियोजन करणे गरजेचे आहे:
- जलसंधारण आणि भूजल पुनर्भरण: शेतात जास्तीत जास्त पाझर तलाव, नाला बंडिंग आणि शेततळी उभी करणे आवश्यक आहे. पावसाचा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरवणे ही काळाची गरज आहे.
- पीक पद्धतीत बदल: कमी पाऊस पडणाऱ्या किंवा पाण्याचा ताण असलेल्या क्षेत्रात भरड धान्ये (तृणधान्ये) आणि कमी पाण्याची गरज असलेल्या पिकांना प्राधान्य दिले पाहिजे. पाण्याचा अतिवापर टाळण्यासाठी ठिबक सिंचनाची सक्ती केली पाहिजे.
- वृक्षारोपण आणि जंगल संवर्धन: जंगलांच्या विनाशावर आळा घालून मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे हवामानाचा समतोल राखण्यास मदत होईल.
- जलसाक्षरता: शहरी आणि ग्रामीण भागात पाण्याचा वापर अत्यंत काटकसरीने करण्याची संस्कृती रुजवणे आवश्यक आहे.
१९७२ च्या पिढीने जशी जिद्दीने आणि एकत्र येऊन संकटावर मात केली, त्याचप्रमाणे आजच्या पिढीलाही पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचे रक्षण करण्यासाठी एकत्र येऊन पावले उचलण्याची गरज आहे!
आमचे सर्व लेख आणि माहिती मिळण्यासाठी फॉलो करा: फेसबुक । इंस्टाग्राम । ट्विटर । टेलिग्राम । शेअरचाट
आता रायगडचे पर्यटन, विशेष बातम्या, दिनविशेष, आरोग्य यासंदर्भातील माहिती मिळण्यासाठी आमचे टेलिग्राम चॅनेल नक्की सबस्क्राइब करा. https://t.me/RaigadExplore
आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा: www.raigadexplore.in
पुढील लिंक क्लिक करून डेली अपडेट्ससाठी आमचा रायगड Explore व्हाट्सअप ग्रुप जॉईन करू शकता: Join What’s App Group